FRANCHISE SÖZLEŞMELER

FRANCHISE SÖZLEŞMELER

Franchise sözleşmesi; belirli bir ücret karşılığında, bir marka veya ticari işletme sahibinin, söz konusu marka ya da işletmenin başka bir girişimci tarafından kullanılmasına izin vermesini konu alan bir sözleşmedir.

Hukukumuzda doğrudan bir düzenleme alanı bulmayan bu sözleşmeler, yargıtay uygulamaları bağlamında “isimsiz sözleşmeler” kategorisinde yerini edinmiştir.

Franchise alan taraf, franchise verenden bağımsız bir tacir olarak kendi adına ve kendi hesabına yönelik olarak ticari faaliyetlerini yürütecektir.

Şekil Şartları ve Genel İşlem Koşulları Riskleri

Bu sözleşmeler, kural olarak bir geçerlilik şekline tabi değildir. Şekil serbestisi ilkesince taraflar, diledikleri şekilde geçerli bir franchise sözleşmesi kurabilirler ancak sözleşmenin marka, patent veya tescilli fikri mülkiyet haklarının kullanımının devrine ilişkin hükümler içermesi halinde, sözleşmenin yazılı şekilde akdedilmesi yasal bir zorunluluk teşkil etmektedir. 

Franchise sözleşmeleri, çoğu durumda ekonomik açıdan daha güçlü konumda bulunan franchise veren şirketler tarafından tek taraflı olarak hazırlanmakta ve bu nedenle standart sözleşme niteliği göstermektedir. Franchise alan taraf açısından ağır ve aleyhe sonuçlar doğurabilecek hükümlerin sözleşmeye dahil edilmesi halinde ise söz konusu hükümler Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenen genel işlem koşulları kapsamında değerlendirilebilmektedir.

Yapılan denetim sonucunda hukuka aykırı veya karşı tarafın menfaatlerini aşırı ölçüde zedeleyen hükümlerin geçersiz kabul edilmesi ya da yokluk yaptırımına tabi tutulması söz konusu olabilir.

Tarafların Hak ve Yükümlülüklerindeki Hassas Dengeler

Franchise alan taraf bakımından üstlenilen en temel mali borçlar, henüz franchise sistemine katılma aşamasında bir kerelik olmak üzere ödenecek olan başlangıç bedeli ile dönemsel olan “royalty” ücretidir. Bu bir hakkın sahibine ait olan marka, patent gibi fikri mülkiyet haklarından ya da maden işletme gibi imtiyazlardan yararlanılabilmesi için, bu kullanım karşılığında hak sahibine ödenecek olan bedele işaret eder.

Bunun dışında;

• Sektörde ürün veya hizmetlerin sürümünü artırmak,

• Dürüstlük ilkesi bağlamında ticari sırları saklamak,

• Genel anlamda markanın sahip olduğu imaj ve izlenimi korumak da franchise alanındaki yükümlülüklerindendir.

Franchise veren ise girişimciye gerekli eğitimi sunmak, onu desteklemek ve anlaşılan alan üzerindeki fikri ve sınai anlamdaki maddi hakların kullanımını sağlamakla mükelleftir. Şayet taraflar arasında kararlaştırılmışsa veya işin niteliği bunu gerektirmekteyse, franchise veren belli bir bölge sınırları içinde, başka bir kişiye franchise vermeme borcu altına da girmesi mümkündür.

Fesih Süreçleri, Rekabet Yasağı ve Tazminat Hakları

Franchise ilişkisinin niteliği gereği tarafların edimleri tek seferde yerine getirilmez; sözleşme, devamlılık arz eden bir borç ilişkisi meydana getirir. Bu nedenle, sözleşmenin sona erdirilmesi bakımından geçmişe etkili bir dönme kurumundan ziyade, mevcut hukuki ilişkiyi geleceğe yönelik olarak ortadan kaldıran fesih yoluna başvurulması gerekir.

Sözleşmenin belirli bir süre için kurulmuş olması durumunda, kararlaştırılan sürenin sona ermesiyle birlikte ayrıca bir fesih iradesine gerek kalmaksızın sözleşme de sona erer. Buna karşılık, süresiz olarak kurulan franchise sözleşmelerinde tarafların olağan fesih hakkını kullanabilmeleri mümkündür ancak karşı tarafın sözleşme ilişkisinin sona ereceğini önceden öngörebilmesini sağlamak amacıyla kural olarak uygun bir bildirim süresine uyulması gerekir.

Bununla birlikte, taraflardan birinin sözleşmeden kaynaklanan yükümlülüklerini ağır biçimde ihlal etmesi ve bu ihlalin ortaklığın devamını karşı taraf açısından katlanılamaz hale getirmesi halinde, ihbar süresinin beklenmesi artık beklenemez. Böyle bir durumda, haklı sebebe dayanan olağanüstü fesih yoluyla franchise ilişkisi derhal sona erdirilebilir.

Sözleşme sona erdiğinde ortaya çıkan hukuki sonuçlar şu şekildedir:

• Franchise alan taraf, söz konusu ticari işletmeye veya markaya ait işaretleri kullanmayı bırakmalı, verilmiş herhangi bir materyal veya müşteri listeleri varsa bunlar da iade edilmelidir.

• Franchise alan taraf; çalışılan süreç içinde kazandırdığı müşteri profili ve değer nedeniyle, şayet şartları oluşmuşsa, denkleştirme tazminatı talep edebilir.

• İş sözleşmesinin sona ermesinden sonra da hüküm doğurması öngörülen rekabet yasağı düzenlemeleri, çalışanın çalışma özgürlüğünü sınırlamaları nedeniyle sıkı koşullara bağlanmıştır. Bu hükümlerin geçerliliği, anayasadan kaynaklanan çalışma hürriyeti ile dürüstlük kuralı gözetilerek değerlendirilmekte; gerekli şartların sağlanmaması durumunda ise yargı mercilerince geçersiz kabul edilebilmektedir.

Konu Bağlamında Sorulan Sorular

• Franchise alan işletme sahibi hukuki açıdan franchiseverenin çalışanı sayılır mı?

Hayır, franchise alan taraf hukuken ve ekonomik yönden tamamen bağımsız bir tacir sıfatını taşır.

• Franchise sistemine dahil olurken ve faaliyet süresince hangi ödemeler yapılır?

Sözleşme ilişkisinde temel mali yükümlülükler sisteme katılım aşamasında bir defa olmak üzere ödenen başlangıç bedeli ile ciro üzerinden dönemsel olarak alınan royalty ücretidir. Bunlarla birlikte, şayet taraflar anlaşmışsa buna bağlı olarak ortak pazarlama ve reaklam giderlerine katılım payı da talep edilebilir. 

• Sözleşme ilişkisi bittiğinde franchise alan taraf markayı kullanmaya devam edebilir mi?

Sözleşme ilişkisinin herhangi bir nedenle sona ermesi halinde, franchise alanın sözleşme kapsamında kendisine sağlanan marka, logo ve diğer fikri ve sınai haklardan yararlanma imkanı ortadan kalkar. Bununla birlikte, franchise verene ait veya onun tarafından işletmenin kullanımına sunulmuş bulunan müşteri bilgileri, tanıtım ve reklam dokümanları ile işletme prosedürlerini içeren kılavuz ve benzeri belgelerin franchise verene eksiksiz şekilde teslim edilmesi gerekir.

• Sözleşmenin haklı sebeple derhal feshedilmesi hangi durumlarda mümkündür?

Sözleşme taraflarından birinin sözleşmeden doğan yükümlülüklerini dürüstlük ve iyi niyet ilkeleriyle bağdaşmayacak ölçüde ihlal etmesi ya da borçların yerine getirilmesini objektif olarak mümkün olmaktan çıkaran koşulların ortaya çıkması durumunda, sözleşmesel ilişki olağanüstü fesih yoluyla sona erdirilebilir. Bu kapsamda yapılan fesih bildiriminin diğer tarafa ulaşmasıyla birlikte sözleşme, geçmişe yönelik sonuç doğurmaksızın ileriye dönük olarak hüküm ve sonuçlarını kaybeder.

Sonuç olarak; franchise sözleşmeleri, taraflara önemli ticari hak ve yükümlülükler yükleyen, uzun süreli ve kapsamlı hukuki ilişkiler doğuran sözleşmelerdir. Bu nedenle sözleşme hükümlerinin tarafların menfaat dengesi, fesih koşulları, rekabet yasağı ve fikri mülkiyet hakları bakımından dikkatle değerlendirilmesi büyük önem taşır. Somut olayın özelliklerine göre doğabilecek hak kayıplarının önüne geçebilmek için sözleşme imzalanmadan veya hukuki bir uyuşmazlık ortaya çıkmadan önce alanında uzman bir avukata danışılması önemle tavsiye edilir.