MAL REJİMİNDE AİLE KONUTU

MAL REJİMİNDE AİLE KONUTU

1.     Aile Konutunun Önemi ve Unsurları

Mal rejiminde aile konutları sıklıkla karşımıza çıkmakla birlikte güvence altına alınması büyük önem arz eder.

“Aile konutu, ailenin barınma ihtiyacını karşılayan ve eşlerin yaşam merkezi olan konuttur. Aile konutu ailenin barınma ihtiyacını karşılamasının yanı sıra, aile hayatının büyük bir bölümünün geçirildiği alan olarak aile fertleri bakımından manevi bir değere de sahiptir. Aile, acı ve tatlı günlerini bu konutta yaşar, komşularla, çevreyle ilişki kurar, eşler uzun yıllar birlikte yaşadıkları bu konutu yerleşim yeri ve haberleşme adresi olarak gösterirler. Aile konutu anılarla dolu fiziki bir mekân olmanın ötesinde aile için önemli bir malvarlığı değeridir. Ailelerin sosyal ve ekonomik hayatı için son derece önemli bir yere sahip olan aile konutu, eşlerin mutlulukları ve çocukların geleceği için adeta bir güvence olarak görülmektedir. Türk aile yapısının sosyal ekonomik ve eğitim durumu incelendiğinde, aile içinde kadınların ekonomik açıdan kocalarına bağımlı oldukları, hiçbir maddi güvencelerinin bulunmadığı, bu sebeple evlilik birliği herhangi bir şekilde sona erdiğinde ekonomik değerlerini kaybetme tehlikesi içinde bulundukları, kocanın, kendi üstüne kayıtlı olan konutu başkasına devrederek… eşinin ve çocuklarının barınma hakkını ortadan kaldırdığı sıklıkla karşılaşıldığından 4721 sayılı TMK’da aile konutuna özel bir koruma getirilmiştir.” (T.C. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2011, E. 2011/2-447 K. 2011/556)

Yine bir başka yargıtay kararına göre; “Aile konutu, kaynağını Anayasa m. 41’den alan, ailenin korunmasını amaçlayan düzenlemelerden birisidir. Gerçekten özellikle evlilik birliğinin eşler açısından iyi gitmediği zamanlarda malik olan eşin, diğer eşi cezalandırmak amacıyla, ilk işinin ailenin yaşadığı konutu elden çıkarmak olduğunu tecrübeler göstermektedir. Bu nedenle TMK'nun 194. maddesi ile genel olarak aile, özelde ise malik olmayan eş ve çocuklar korunmak istenmiştir.” (T.C. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 2014, E. 2013/473, K. 2014/92)

Bu bağlamda aile konutunun unsurlarını tek tek açıklayacak olursak; konut, insanların barınma ihtiyacını karşılamak üzere üstü ve etrafı kapalı yapıya işaret eder.

Aile kavramı ise süregelen toplumsal anlayışlar bağlamında, birbirine evlilik ile bağlı karı-kocayı, kan bağı ile bağlı çocuk ve ebeveynleri veya kardeşleri kapsayabileceği gibi; aralarında evlilik ilişkisi bulunmasa bile bir kadın ve erkeğin bir arada yaşayarak oluşturacağı sosyal yapıyı da kapsayabilir.

Aile konutundan bahsetmek için ise kadın ve erkek arasında hukuken kabul gören bir evlilik ilişkisi bulunması şarttır.

Yazlık gibi geçici şekilde ikamet edilen yerler, iş gereği kullanılan konutlar, daireler; aile konutu niteliğinde değildir.

2.     Aile Konutunun Güvence Altına Alınmış Olması

Türk Medeni Kanunu madde 193’e göre, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça eşlerden her ikisi de birbirleri ve üçüncü kişilerle hukuki işlem yapma konusunda özgür ve serbesttir ancak bunun bir istisnası olarak karşımıza TMK m. 194 çıkar:

Madde 194- Eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça, aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez, aile konutunu devredemez veya aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz.

Yani eşlerden biri, kira sözleşmesinde kiracı taraf olarak gözükmüyor olsa dahi söz konusu konutun aile konutu olması gerekçesiyle, kiracı sıfatına haiz eş, diğer eşin rızasını mutlaka aramalıdır. Rızayı sağlayamayan veya haklı bir sebep olmadan kendisine rıza verilmeyen malik eş, hâkimin müdahalesini isteyebilir.

Aile konutu olarak özgülenen taşınmaz malın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne konutla ilgili gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir.

Kira sözleşmesinde iki eş de kiracı olarak gözüküyor ancak yalnız biri sözleşmenin tarafı ise; sözleşmenin tarafı olmayan eş, kiraya verene yapacağı “aile konutu” bildirimiyle sözleşmenin tarafı hâline gelir ve eşlerin ikisi artık müteselsilen sorumlu olur. Dolayısıyla bundan sonra fesih bildirimi veya açılacak davaların her iki eşe de ayrı ayrı bildirilmesi ve yöneltilmesi gerekir. Bu aynı zamanda artık birlikte kiracılık sıfatının kazanılmış olmasının da bir sonucudur.

Yine eşlerin her ikisinin de aile konutunun kirasına ilişkin sözleşmede kiracı olarak yani sözleşmeye taraf olarak bulunması halinde, aile konutu açısından yenilik doğuran bir hak kullanılmak istenirse, iki eşin birlikte katılımı aranacaktır. Eşlerden biri, sözleşme henüz doğmuşken diğer eşin tek başına sözleşmeden dönmesine ilişkin rıza beyan ederek, sonradan feshin söz konusu olması halinde o eşin tek başına hareket ederek geçerli bir hukuki işlem yapmasını sağlayamaz.

O halde kanun; malik olmayan eşe, çocuğa/çocuklara ve aynı zamanda aile birliğinin devamını sağlamaya yönelik bir takım korumalar sağlamış ve malik olmayan eşin rızası söz konusu değilken, malik eşin aile konutu üzerindeki haklarını sınırlayacak herhangi bir hukuki işlemi gerçekleştirmesini imkansız kılmıştır. Söz konusu rıza için aranmış bir şekil şartı olmamakla, açık rıza olması zorunludur ve bunun ispatı da aile konutuyla ilgili tasarrufta bulunan tarafa aittir. Her halükarda yazılı izin verilmesi, muhtemel bir uyuşmazlık durumunda ispat kolaylığı sağlayacaktır.

Malik eşin, diğer eşin rızasını almadan aile konutu üzerinde gerçekleştirdiği tasarruf işlemlerinin hukuki neticesi “askıda hükümsüz” olacaktır. Bu durum, malik olmayan eşin sonradan vereceği icazet ile bu işlemi yapıldığı ilk andan itibaren geçerli kılabileceği gibi; icazet göstermezse, en baştan itibaren kesin hükümsüz hale de getirebileceği anlamına işaret eder.

3.     Aile Konutunun Muvazaa ile Devri

Yargıtay içtihatlarından da anlaşıldığı üzere aralarında uyuşmazlık olan karı-koca arasından aile konutunun maliki olan eşin, boşanma davasından önce veya dava sırasında, muvazaalı işlem yolu ve mal kaçırma kastıyla hareket ederek konutu üçüncü bir kişiye devretmesi durumu, sıklıkla karşımıza çıkar. Açıkladığımız üzere, malik eşin aile konutu üzerinde diğer eşin açık rızasını almadan, tek taraflı şekilde tasarruf etmesi mümkün değildir. Dolayısıyla kötü niyetli malik eşin yapacağı bu tarz bir tahliye taahhüdünün hukuken geçerliliği yoktur ve icra yoluyla tahliye aşamasındayken, bu takibin iptali istenebilir.

Bu tarz bir koruma için tapu kütüğünde “aile konutu şerhi” bulunması bir ön koşul değildir çünkü bu şerhin niteliği kurucu değildir, açıklayıcıdır. Yani aslında konutun niteliğine yönelik bir açıklamadan ibarettir. Aile konutu şerhinin varlığından ziyade, konutun yukarda da unsurlarını açıkladığımız anlamda, fiilen aile konutu olarak kullanılıyor olması daha büyük önem arz eder.

Eğer malik eş, diğer eşin rızasını almaksızın, muvazaalı bir devir işlemi gerçekleştirirse, malik olmayan eş Tapu İptali ve Tescil Davası açarak bu işlemin iptalini talep edebilir.

Davanın açılabilmesi için tarafların henüz boşanmamış ve evlilik birliğini sürdürüyor olmaları gerekir. Malik eş devir işlemini gerçekleştirdiğinde, işlemin konusunu oluşturan konut, aile konutu niteliğinde olmalıdır.

Süreçteki görevli mahkeme ise Aile Mahkemesi’dir. Ayrıca bahsetmek gerekir ki eğer süregelen bir boşanma davası mevcutsa ve bu sırada malik olmayan eş, rızası dışında devir işlemine konu edilen aile konutuna yönelik bir tapu iptal davası açmışsa; tapu iptal davasına bakan hakim, boşanma davası sonuçlanana kadar beklemelidir çünkü boşanma davası kesinleşirse, evlilik birliği geçmişe dönük şekilde değil, kararın kesinleştiği andan itibaren son bulur. Evlilik birliği sona erdiğinde tapu iptali davası konusuz kalabileceğinden, boşanma davasının sonucunun beklenmesi muhtemel hak kayıplarının önüne geçilmesi için elzemdir.

Konu Bağlamında Sıklıkla Sorulan Sorular

·       Her oturduğumuz ev "aile konutu" sayılır mı?

Hayır, bir yerin aile konutu kabul edilebilmesi için eşlerin ve varsa çocukların yaşam merkezini oraya kurmuş olmaları, acı ve tatlı anılarını orada biriktirmeleri gerekir.

·       Eşim evi benim haberim olmadan satabilir mi?

Kanun bu konuda çok nettir; tapu sahibi olan eş, diğer eşin "açık rızasını" almadan evi satamaz, devredemez veya ev üzerinde ipotek gibi haklar kuramaz. Eğer sizin onayınız olmadan bir işlem yapılmışsa, bu işlem hukuken geçersiz sayılır.

·       Tapuda "aile konutu" şerhi yoksa ev savunmasız mı kalır?

Hayır; tapudaki şerh sadece üçüncü kişileri uyarmak içindir, korumanın kendisi ise evlilik birliğinin kurulmasıyla kendiliğinden başlar. Yine de ev bir şekilde satın alınırsa ve evi satın alan iyi niyetliyse tapu satışı iptal edilemeyebilir.

·       Eşimden gizli veya ondan onay almadan tapuya şerh koydurabilir miyim?

Evet, tapu sahibi olmayan eş, diğer eşin rızasına veya bir mahkeme kararına ihtiyaç duymadan tek başına tapu müdürlüğüne giderek bu şerhin işlenmesini isteyebilir. Bunun için yerleşim yeri belgesi ve nüfus kayıt örneği gibi temel belgeler yeterlidir.

·       Borçlar yüzünden eve haciz gelirse "aile konutu" koruması bizi kurtarır mı?

Bu her durumda işleyen bir koruma değildir, özellikle borçlar sebebiyle yapılan cebri satışlarda eşin rızası aranmaz.

·       Boşanma davası açtık, evin durumu ne olacak?

Aile konutu koruması kural olarak evlilik birliği devam ettiği sürece geçerlidir. Eğer bir tapu iptal davası açmışsanız ve aynı zamanda boşanma davanız sürüyorsa, mahkeme boşanma davasının sonucunu bekler; çünkü boşanma kesinleşirse evin "aile konutu" olma vasfı da hukuken biter.

·       Eşim rıza vermediğim bir işlemi yaptıysa ne yapmalıyım?

Rızanız alınmadan yapılan devir veya ipotek işlemlerine karşı "Tapu İptali ve Tescil Davası" açma hakkınız bulunur. Bu dava aile konutunun bulunduğu yerdeki Aile Mahkemesi'nde açılmalıdır ve mahkeme süresince evliliğin devam ediyor olması davanın sonucu için kritiktir.

Bu yazıda yer verilen açıklamalar; Türk Medeni Kanunu hükümleri, Yargıtay içtihatları ve öğretide kabul gören temel ilkeler çerçevesinde hazırlanmış olup konuya ilişkin genel bir bilgilendirme niteliği taşımaktadır ancak aile konutunun tespiti, aile konutu şerhinin uygulanması, eş rızasının hukuki sonuçları, tapu iptali ve tescil davaları, muvazaa iddiaları ile mal rejiminin tasfiyesine ilişkin uyuşmazlıklar; olayın özelliklerine, tarafların hukuki durumuna, somut uyuşmazlığa göre farklı sonuçlar doğurabilmektedir. Bu nedenle burada yer alan bilgiler, somut bir uyuşmazlık bakımından hukuki görüş veya danışmanlık yerine geçmez. Hak kaybına uğranılmaması, dava ve başvuru sürelerinin kaçırılmaması, usule ilişkin eksikliklerin önlenmesi ve kişiye özgü en doğru hukuki yolun belirlenebilmesi amacıyla, karşılaşılan olayın tüm özellikleri değerlendirilerek alanında uzman bir avukattan profesyonel hukuki destek alınması önem arz etmektedir.